ALTI TOSKANALI SAIR
- Seda DOGAN DEMIREL
- 12 Eki 2025
- 5 dakikada okunur
Tarih: 1544
Sanatçı: Giorgio Vasari (1511-1574)
Sanat Akımı/Dönem: Geç Rönesans, Maniyerizm
Sergilendiği Yer: Minneapolis Institute of Arts, Minneapolis, USA
Eser, 1543 ile 1544 yılları arasında, hümanist Poggio Bracciolini’nin yeğeni ve Cosimo I de’ Medici’nin (1569–1574) sarayındaki önde gelen isimlerden Luca Martini’nin siparişi üzerine yapılmıştır. Günümüzde Minneapolis Institute of Arts’ta sergilenmektedir. Oxford’daki Oriel College’da ise bir kopyası bulunmaktadır.
Accademia Fiorentina’nın Gölgesinde: Vasari’nin Kompozisyonu
Resmin konusunun Luca Martini tarafından önerildiği düşünülür. Martini, Floransa'da sanatçı ve yazarlar arasında tanınan bir isimdir. Entelektüel ve kültürel alışverişin önde gelen destekçilerindendir. Martini’nin şiire kişisel ilgisi belirgindir. Ayrıca Dante'ye olan ilgisi, İlahi Komedya'ya dayalı yapıtlar sipariş etmesine yol açar. Vasari'nin eserinde de Dante'nin ön planda olması Martini ve çevresinin şiire ve şaire duyduğu saygıyı yansıtır.
Martini’nin kurucuları arasında bulunduğu halk dilinin teşviki ve incelenmesi için kurulmuş bir mekân olan Floransa Akademisi’nde (Accademia Fiorentina) yürütülen tartışmalar, Vasari’ye verilen bu siparişin doğması için verimli bir zemin oluşturmuştur.
Masanın Politikası: Petrarkizm Çağında Dante’yi Yeniden Merkeze Alma
Altı Toskanalı Şairin Portresi, Petrarca’nın itibarının yükselişte olduğu bir döneme denk düşer. 16. yüzyılın başlıca edebi eleştirmenlerinden Bembo’nun yorumları bizim bu dönemi anlamamıza yardımcı olur. Bembo, edebî dilin Petrarca’nın rafine lirizmi ve Boccaccio’nun zarif nesrine dayanması gerektiğini savunur. Petrarca ve Boccaccio’yu model olarak önerir.
Bembo, Dante’yi kelime seçiminde hataya düşmek ve dil kullanımında dengeli olmamakla eleştirmiş; “yedi özgür sanatın ve felsefenin, ayrıca tüm Hristiyan ilimlerinin ustası olduğunu şiirinde göstermek isterken, şiirde daha az yüce ve eksik kaldığını” söylemiştir.
İtalya’nın pek çok merkezinde Bembo’nun önerileri baskınlaşır. Fakat Floransalılar, kendi yerli şairlerinin giderek ikinci plana itilişinden memnun kalmadılar. Dante’nin talihi Floransa dışında gerilerken, memleketinde şaire ve eserlerine duyulan hayranlık yüksek kalır.
Altı Şair, Bir Taht: Dante
Vasari’nin bu altı şairi seçimi bilinçlidir. Resimde Dante çağdaşı ve yakın çağdaşları olan Toskanalı yazarların yanına yerleştirilmiştir. Eserde Dante egemen şair konumundadır.
Vasarî, resimde Dante’nin üstünlüğünü çeşitli yollarla öne çıkarır. Dante merkezde, seçkin meslektaşlarıyla çevrili olarak resmedilmiştir: zarif biçimde bezeli bir Floransa sandalyesine oturan tek kişi odur ve buna rağmen diğerleriyle aynı yükseklikte görünür.
Hemen arkasında bulunan Giovanni Boccaccio’nun 1348 tarihli Dante biyografisi, yazarın portrelerini de içerir. Boccaccio, Dante’yi “Şairimiz orta boyluydu… Yüzü uzundu, burnu kartal burunluydu, gözleri küçükten çok büyüktü. Çeneleri genişti ve alt dudağı üst dudağından daha dışarıdaydı. Ten rengi esmerdi; saçları ve sakalı gürdü, siyah ve kıvırcıktı; ifadesi ise daima hüzünlü ve düşünceliydi." diye tasvir etmiştir.
Bu tasvir 16. yüzyıl sonrasında hakim hâle gelen “kanonik” Dante imgesinden farklıdır. Floransa’daki Palazzo Vecchio’da saklanan ve büyük olasılıkla Ravenna’daki mezarı üzerinde yer almış, artık kayıp bir heykeli temel alan ölüm maskesine dayanan bu imge, son derece ciddi bir ifadeye sahip, saçsız ve kartal burunlu profilli, uzun boylu bir kişiyi gösterir.
Bugün Palazzo Vecchio’da ve Floransa’daki Bargello’da bulunan 15. yüzyıla tarihlenen Dante maskeleri, sırasıyla yontulmuş mezar heykellerinden ya da bizzat ölü şairin yüzünden alındıkları iddiasını taşırlar.
Masadaki Evren: Dante’nin Bilgi Haritası
Masada kadran, gök ve yer küreleri, pergel, kitap, kalem ve hokka objeleri bulunur. Birlikte, bu araçlar astronomi, astroloji, geometri, kozmografya ve coğrafyayı simgeler. Kitaplar, kalem ve hokka ise geleneksel bilgin/yazar sembolleridir.
Masaya en yakın konumlandırılan Dante’nin eli nesneler üzerinde bulunur. Bu jest, İlahi Komedya’nın bilgi evrenini işaret eder. Buna karşılık, Petrarca’nın elindeki, kapağında Laura portresi bulunan kitap "Rime sparse" ise onun dünyasının daha sınırlı ve mahrem doğasını düşündürür.
Dante, Petrarca, Boccaccio: Vasari Tablosunda Güç Dengeleri
Diğer şairlerin hepsi ayaktadır. Petrarca, kilise giysisi içinde, kapağında Laura resmi olan Rime’yi tutar. Dante, Petrarca’yı bir anlığına göz ardı eder gibi görünür. Dante'nin ilk biyografi yazarı olan Boccaccio, Dante ve Petrarca’nın arkasında, ikisinin arasında durur. Dante, elindeki Vergilius eserini Cavalcanti’nin önünde tutarak teknik bir noktayı gösterir (Dante’nin, Cavalcanti’nin Vergilius’u yeterince takdir etmediği görüşüne ince bir göndermedir). Petrarca ise bu kitabı daha yakından görmek için öne doğru uzanır.
Vasarî’ye göre arkada bulunan iki figür 13.–14. yüzyıl şairleri Cino da Pistoia ve Guittone d’Arezzo’dur; ancak hangisinin Cino, hangisinin Guittone olduğu açık değildir. Bu resme dair eski tartışmaların çoğu bu iki figürün kimliğine odaklanmıştır.
Son dönem çalışmalar, Vasarî’nin bu iki figür için kaynaklarının “teste antiche” (ortaçağ modellere) dayanmadığını; Domenico Ghirlandaio’nun Santa Maria Novella’daki Tornabuoni Şapeli’nde (1485) Cristoforo Landino ve Marsilio Ficino suretlerine dayandığını göstermiştir. Aslında kimin kim olduğunun önemi resimde sergilenen kültürel meselelerin yorumunu etkilemesinden kaynaklıdır.
Eğer iki figür Cino ve Guittone ise, İtalyanca edebiyat dilinin şekillenmesinde 13. yüzyıl şiir geleneğinin önemini vurgular. Onların varlığı, Guido Cavalcanti ile birlikte Toskanalı şiir geleneğinin kuşaklar boyunca evrildiğini düşündürür. Tıpkı Vasarî’nin sanat tarihini Cimabue’den kendi zamanına uzanan bir başarı hattı olarak izlemesi gibi.
Sessiz Diyaloglar: Vasarî’de Şiirin Sahnelenişi
Vasarî’nin resmindeki en çarpıcı özelliklerden biri, şairler arasındaki gruplaşmalar ve sessiz diyaloglardır. Figürler, defne taçlı olanlar ile olmayanlar şeklinde de ayrılır: Dante, Petrarca, Boccaccio ve Cavalcanti defne tacı taşır; arkada bulunan iki figür çağdaş başlıklar giyer.
Şair başlarının yönleri başka bir gruplaşma daha önerir: Dante, Guida Cavalcanti ile, elinde tuttuğu Vergilius cildi üzerine sohbet eder. Üzerindeki yazıdan tanınan Vergilius cildi, resimde Romalı şairin varlığını temsil eder. Hem erken İtalyanca lirik hem de klasik epik geleneğin önemini teslim eder. Guido, erken Trecento lirik geleneğini, Vergilius cildi ise klasik epik geleneğini simgeler.
Boccaccio ile Petrarca birbirlerine dönüktür; arkada bulunan iki figür de öyle. Böylece figürler ikişerli kümelere ayrılır.
Dante, Petrarca ve Boccaccio’nun başları da bir üçleme oluşturur: Petrarca Dante’ye, Boccaccio Petrarca’ya bakar. Floransa’nın meşhur “üç tacı” nı simgeler.
Boccaccio, Dante ve Petrarca’nın arasında, ikisinden de esinlenir; fakat sevgili dostu Petrarca’ya dönüktür. Fakat Dante ve Petrarca’dan aşağıda, Guido ile aynı düzlemde yer alması, onun bu ikisine göre ikincilliğini vurgular.
Şairlerin birbirine dönük konuşmalarını göstermek, paylaşılan edebî yakınlıkları belirtir. Görünen beş elin her biri, dramatik ve öğretici biçimde ya kitaplara ya da Dante’ye yönelir: Dante, Vergilius cildini Guido’ya sunarken diğer eliyle Petrarca’nın kitabına işaret eder. Guido, Vergilius adını taşıyan ciltten bir pasajı gösterir. Petrarca bir elinde kitabını sıkıca tutarken, öte eliyle Dante’ye doğru hamle yapar. Dante–Guido konuşmasının “parıltısını” yakalamaya çalışıyor gibidir.
Floransa’da Üç Taç Kime Ait?
En ilginç sohbet, Dante ile Guido Cavalcanti’ninki gibi görünür. Cavalcanti’nin dahil oluşu şaşırtıcı olmasa da, defne tacı ile gösterilmesi beklenmediktir. 15. yüzyılda Bruni, Palmieri ve Manetti gibi hümanistler, Floransa’nın “üç tacı”nı Dante, Petrarca ve Boccaccio olarak tanımlamıştı. Bu grubu Cavalcanti’yi kapsayacak şekilde genişletmek, özellikle daha felsefî yönelimli 13. yüzyıl şairlerinin Toskanalı edebî mirasa katkısını vurgular.
Cavalcanti’nin yeteneğine dair övgü az değildir: Araf’ta Dante, “iki Guido”dan birinin (Cavalcanti’nin) ötekinin (Guinizelli’nin) dildeki yüceliğini elinden aldığını ima eder. Lorenzo de’ Medici, Comento’sunun başında Cavalcanti’yi över. Landino, onun “sade ve öğrenimli üslubunu” öne çıkarır; tek kusuru, “daha büyük bir ışık” (Dante) karşısında sönmesi olduğunu söyler.
Resmin konusu ve üretildiği toplumsal–kültürel bağlam düşünüldüğünde, Vasarî’nin tablosu edebî soykütük ve üstünlük üzerine bir düşünmeye davet eder.
Vasarî Vite’de sanatı Michelangelo’da doruk noktasına çıkarırken, şiirin de Dante’de zirveye ulaştığını ima eder. Bunu, “Resim dilsiz şiirdir, şiir konuşan resimdir” diyen Simonides’in meşhur özdeyişiyle örnekler.
Kaynakça:
Minneapolis Institute of Arts, Minneapolis, USA
Cornell University Library, The Fame of Dante in Italy and Worldwide
University of Oxford, Art as History by the First Historian of Art: Giorgio Vasari’s Ritratto di sei poeti toscani
Deborah Parker, Vasari's "Portrait of six Tuscan Poets": A Visible Literary History
Ente Nazionale Giovanni Boccaccio, Giorgio Vasari, Sei Poeti Toscani
https://spotlight.vatlib.it/dante/feature/sei-letterati-toscani
Yorumlar