GINEVRA DE'BENCI
- Seda DOGAN DEMIREL
- 17 Tem 2025
- 5 dakikada okunur
Güncelleme tarihi: 23 Kas 2025
Tarih: 1474/1478
Sanatçı: Leonardo da Vinci, Erken Rönesansın Son Evresi
Leonardo'nun dini temalı olmayan ve yağlı boya ile yaptığı ilk eserlerden biridir. İlk bakışta bir nebze yavan ve sıradan durabilir, harika Leonardo dokunuşları içerir.
“Bir ressamın ilk amacı, düz bir yüzeyi, bu düzlemden ayrılıp biçim kazanmış bir gövde gibi gösterebilmektir; bu yetkinlikte ötekileri geride bırakan, en büyük övgüyü hak eder. Resim sanatını taçlandıran bu başarı ışık ve gölgeden, yani chiaroscurodan doğar.” der Leonardo da Vinci,
Ginevra de'Benci resmi de bu doğrultudaki erken denemelerinden biridir.
Ginevra de'Benci 'nin Yaşamı
Ginevra de'Benci Floransalı önde gelen bir bankerin kızıydı; Ağustos 1457’de Floransa yakınlarındaki bir villada doğdu. Benci ailesi Medici'lerin müttefikiydi ve zenginlikleri neredeyse eşdeğerdi.
Ginevra de'Benci 1474 yılının başlarında, on altı yaşındayken, otuz iki yaşındaki, yaklaşık altı ay önce dul kalmış Luigi Niccolini’yle evlenmişti. Niccolini ailesi Medici’lere bağlı, saygın bir aileydi ve kuşaklar boyu Floransa yönetiminde önemli roller üstlenmişti. Luigi, 1478’de gonfaloniere (baş yargıç), 1480’de ise Floransa yönetimini üstlenen altı priore’den biri oldu; üç erkek kardeşi de devlet hizmetinde önemli görevlere getirildi.
Saygınlıklarına rağmen Niccolini’lerin serveti oldukça sınırlıydı. 1480 yılı vergi beyannamesinde “mülkten çok borç” sahibi olduğunu beyan etmiştir. Bu çöküşün nedenlerinden biri olarak Ginevra’nın zayıf sağlığı gösterilmiştir. Ginevra güzel ama narin bir genç kadındı ve sürekli doktor gözetimindeydi. Çiftin çocuğu olmadı. Küçük yapısı yüzünden ona “La Bencina” (küçük Benci) lakabı takıldı. Çok dindar olan Ginevra dini eşyalar toplar, müzikten hoşlanır ve şiir yazardı.
Benci Ailesi
Sanata ilgi Benci ailesinde yaygındı. Ginevra de'Benci 'nin Dedesi Giovanni d’Amerigo Benci, sekiz meşru ve iki gayrimeşru çocuğu olan zengin, hayırsever bir tüccardı; Suore Murate manastırını (kapalı rahibeler) inşa ettirmiş, Fra Filippo Lippi’ye üç mihrap resmi sipariş etmişti. Babası Amerigo, 1462 ve 1467’de Floransa’nın yönetim organı Signoria’da görev yapmış, Platon Akademi toplantılarına katılmış ve filozof Marsilio Ficino’ya değerli bir Plato el yazması armağan etmişti.
Resim Siparişini Kim Verdi?
Leonardo’nun bu siparişi, Ginevra’nın 1474’teki evliliği sırasında babasının yardımıyla almış olduğu düşünülmektedir. Leonardo'nun babası Piero da Vinci, Benci ailesine pek çok kez noterlik hizmeti sunmuştur. Ayrıca Leonardo, Ginevra’nın ağabeyiyle arkadaştır.
Ancak Ginevra de'Benci bir evlilik ya da nişan portresi olarak sipariş edilmiş bir resim gibi durmamaktadır. Tablo bir evlilik portresi için tipik olan tam profil yerine dörtte üç profilden resmedilmiştir. Ginevra o dönemde üst sınıf evlilik resimlerinde yaygın olan gösterişli mücevherler ve işlemelerle süslenmiş bir elbise yerine, son derece sade kahverengi bir elbise giymektedir. Omuzlarındaki siyah şal bir evlilik kutlaması için uygun olmayan bir aksesuardır.
Bir diğer görüş ise bu tablo Benci ailesi tarafından değil, 1475'in başlarında Venedik'in Floransa elçisi olan Bernardo Bembo tarafından sipariş edilmiş olmasıdır. Bembo o sıralarda kırk iki yaşındaydı. Bir karısı ve bir metresi olmasına rağmen Ginevra ile hiç kimseden saklama gereği duymadan ve büyük ihtimalle cinsellik içermeyen platonik bir ilişki yaşıyordu. İkisi arasında platonik mi yoksa yasak aşk mı olduğu tartışılan, derin bir dostluk gelişmiştir. O dönemde Medici çevresindeki şairlerin şiirlerine konu olan türden bir hikayedir. Floransalı Rönesans hümanisti Cristoforo Landino, “Bembo aşkından alev alev yanıyor, Ginevra kalbinin başköşesinde” diyerek bir dizesinde bu aşkı yüceltiyordu.
Leonardo, portrenin arkasına Bembo’nun arması olan bir defne ve palmiye çelengi çizmiştir. Tablonun boyanmış arka yüzünden çok az kişi haberdardır. Bu arka yüz modelin görünüşünü önde betimlerken, arka planda kişiliğine göndermede bulunur. Defne ve palmiye yaprakları entelektüel ve ahlaki erdemin sembolleridir. Bu yapraklar bir ardıç dalını çevreler. İtalyancası ginepro olan ardıç dalı, Ginevra’nın ismiyle yapılan bir kelime oyunudur, hem adını çağrıştırır hem de bekaretini simgeler. Çelenk ve ardıç dalının içinden geçen şeritte “Güzellik erdemi süsler” yazar. Bu da Ginevra'ya bir başka göndermedir. Kızılötesi analizi bunun ilkinde Bembo’nun sloganı olan “Erdem ve Şeref” yazılmış olduğunu gösterir. Dolayısıyla siparişi Bembo 'nun verdiği tezi güçlenmiştir.
Mona Lisa 'nın Habercisi
Leonardo bu resimde yeni teknikleri ve yeni duruşları test etti. Yağlı boyayı olağanüstü bir şekilde ince katmanlar hâlinde uygulayarak Ginevra'nın yüzündeki gölgeleri ve uzak manzaranın puslu görünümünü son derece gerçekçi biçimde yakaladı. Ginevra, puslu bir ışık altında solgun ve melankolik bir biçimde tasvir edilmiştir. Ginevra’nın, bu hâli, kocasının bahsettiği fiziksel hastalığından daha derinlere iniyor gibidir.
Resmin üçte biri kadarına denk gelen alt kenarı ne zaman kesildiği bilinmemektedir, ancak kesinlikle 1780'den önce kesilmiştir bundan dolayı eller kayıptır. Windsor Kalesi’nde Leonardo 'nun yaptığı bir el çizimi çalışması portreye ait bir ön çalışma olduğu sıkça belirtilir. Bu rekonstrüksiyon, Leonardo’nun eski Floransa geleneğindeki “büst‑profil” kadın portresinde yenilikçi bir kompozisyona ulaştığını gösterir. Ayrıca sağ tarafında yaklaşık 1 santimetrelik bir şerit eksiktir. Bu süslemeler ve modelin burnundaki bazı boya kayıpları dışında, o dönemdeki bir tablo için oldukça iyi korunmuştur
16. yüzyılda kadınlar her zaman iç mekanlarda resmedilirdi. Dış dünya, resimlerin arkasında bulunan açık pencerelerden görülebilirdi. Fakat Leonardo daha sonra Mona Lisa'da yaptığı gibi, Ginevra'yı evinin sınırlarından uzakta, dışarıda resmetti.
Peki bunu yapma amacı neydi? Kadınlara yönelik kısıtlamalara meydan okumak mı? Yoksa manzara resmi yapmak mıydı?
Leonardo, dumansı gölgeler yaratmak ve keskin çizgilerle ani geçişlerden kaçınmak için bulanık ince yağlı boya katmanları sürmüş, bazen de parmaklarını kullanmıştır. Ginevra’nın çenesinin sağında, buklelerinin arka plandaki gökyüzünün ardıç ağacı ile buluştuğu noktada ve resmin bazı kısımlarında Leonardo’nun parmak izlerini görebilirsiniz. Bir parmak izi de sağ omzunun hemen arkasında bulunur.
Ginevra de'Benci 'nin İfadesi Aslında Ne Anlatıyor?
Portredeki en dikkat çekici unsur, Ginevra’nın gözleridir. Üzerlerinde titizlikle çalışılmış göz kapakları, Ginevra’nın üzerine sinmiş kasveti artırır. Başta Ginevra dalgın bakışlarını aşağı ve sola doğru çevirmiş gibidir. Ama her bir gözüne ayrı ayrı ve uzun uzun baktığınızda, ikisi de bakışlarınıza karşılık veriyormuş gibi görünür. Gözlerindeki diğer dikkat çekici unsur da Leonardo’nun yağlıboyalarla elde etmeyi başardığı sıvımsı parlaklıktır. Her iki gözbebeğinin hemen sağında, güneş ışığının ışıltısını gösteren bir pırıltı yer alır. Aynı pırıltı buklelerinde de görülür.
Bu kusursuz ışık pırıltısı Leonardo’nun bir diğer alametifarikasıydı. Leonardo 'nun ifadesiyle “pırıltılı nokta” her zaman beyazdır ve bakan kişi hareket ettiğinde o da hareket eder. Ginevra de'Benci'nin gözlerinde ve buklelerine bulunan pırıltılara bakarak, kadının etrafında yürüdüğünüzü hayal edin. Bu pırıltılı noktalar yer değiştirecek ve “aldığı her farklı pozisyona göre yüzeyde birbirinden farklı yerlerde görüneceklerdir.”
Ginevra de'Benci ’ye yeterince uzun bir süre baktığınızda, ilk bakışta ifadesiz gibi gelen yüzü, duygusal bir tonla insanı avucuna alır. Belki evliliği ya da Bembo'nun aşkı veya daha derin gizemlere dair kederli düşüncelere dalmış gibidir. Ginevra’nın yaşamı üzüntülerle doluydu; sık sık hastaydı ve hiç çocuğu olmadı. Bir yandan da içsel bir yoğunluğa sahipti. Şiir yazardı.
Yazdığı mısralarından biri şöyledir: “Senden af diliyorum; ben bir dağ kaplanıyım.”
Leonardo, Ginevra’yı resmedişinde, gizli duyguları açığa çıkaran psikolojik bir portre yaratmıştır. Bu, onun en önemli sanatsal yeniliklerinden biri hâline gelecektir. Bu portre, Leonardo’yu otuz yıl kadar sonra tarihin en önemli psikolojik portresinde, yani Mona Lisa’da doruk noktasına ulaşacak bir yola sokmuştur.
Ginevra’nın dudaklarının yanında seçilebilen belli belirsiz tebessüm, 30 yıl sonra resmedilmiş en unutulmaz tebessüme varacaktı. Ginevra de' Benci, Mona Lisa değildir; ama Mona Lisa’yı resmedecek kişinin elinden çıktığı açıktır.
Kaynakça:
National Gallery of Art
Virtue and Beauty - National Gallery of Art Washington
Walter Isaacson - Leonardo Da Vinci
The New Yorker Archives
Dijk, Sara Jacomien van - 'Beauty adorns virtue' . Dress in portraits of women by Leonardo da Vinci
Antony Molho - The Brancacci Chapel
Yorumlar